Җаным моңы минем – башкорт теле, рухым чәңгелдәгем син, телем!

– Җиребездә җаваплы хуҗалар булыр өчен без тәүдә үзебез уңышлы булырга тиеш. Балаларыбыз өчен Башкортстанны сакларга һәм ныгытырга, ата-бабаларыбыздан калган хазинәләргә сак караш тәрбияләргә тиешбез. Башкорт теленә, аның саклануына һәм үсешенә зур игътибар бирәбез. Туган телдә рәхәтләнеп сөйләшүчеләргә, аны яратучыларга һәм бу мәхәббәтне башкаларга җиткерүчеләргә ярдәм итәбез, – ди Башкортстан Республикасы Башлыгы Радий Хәбиров.

Башкорт телен саклау һәм үстерү өчен 2021-2024 елларда Башкортстан Республикасы башлыгы Гранты ярдәмендә 16 проект гамәлгә ашырыла.

2023 елда беренче тапкыр башкорт теле буенча беренче онлайн олимпиада уздырылды. Олимпиадада Русиянең 67 төбәгеннән һәм 23 иленнән 27 614 кеше катнаша. 2019 елның июненнән башкорт теле буенча курслар үткәрелә башлый, бу исә 5 мең кешенең кызыксынуын җәлеп итәргә мөмкинлек бирә.

2022 елда Р.Гариповның юбилей датасына балалар һәм өлкәннәр арасында “Минем Рәми” масштаблы төбәкара шигъри конкурсы уздырыла, анда 800дән артык укучы катнаша. Быел фонд һәм чәчәннәр үзәге  тарафыннан 2024 елның 1 июнендә Уфаның Арт-квадрат мәйданында «Мин башҡортса һөйләшәм» масштаблы гаилә фестивале уздырылды. Фестиваль ике өлештән торды: тел лабораторияләре һәм яшь башкорт башкаручыларының концерты. Тел лабораторияләренә осталык сәгатьләре, урам спектакльләре, конкурслар һәм уеннар керә, алар аша балалар һәм аларның әти-әниләре башкорт телен өйрәнә, туган мәдәнияткә кушыла. Чарада 8 меңгә якын кеше катнашты.

2023 елның сентябрендә һәркем башкорт телен үстерүгә үз өлешен кертергә мөмкинлек алды: теләгән һәркем үз идеясен проектка рәсмиләштерелде. Бүгенге көндә 10 җиңүченең проектлары гамәлгә ашырылган. Алар арасында урам акцияләре, балалар өчен чаралар, интернетта башкорт телен популярлаштыру буенча сыйфатлы контент.

Танылган «Алиса» уенының мобиль версиясе башкорт телендә дә бар. Уенның яшь чикләре юк. Ул башкорт теле дәресләрендә дә, рәсми булмаган шартларда күңелле уен өчен дә кулланыла. "Әлләсе" иҗади фикерләүне, логиканы, риториканы үстерә һәм башкорт телен өйрәнүдә ярдәм итә. «Inofon BASH» мобиль кушымтасы иң күп кулланыла торган 400дән артык сүзне өйрәнергә мөмкинлек бирәчәк. Барлык өйрәнелгән сүзләр билгеле бер тормыш ситуацияләрен тудыручы темаларга берләштерелгән һәм сюжетлы иллюстрацияләр рәвешендә күрсәтелгән.

“IQ БалаБаш” үсеш мобиль кушымтасы ярдәмендә балалар тирә-юньне кызыклы уен формасында танып беләләр. Шулай ук бу кушымта ярдәмендә 14 тематик классификатор буенча башкорт телендә сүзләрнең дөрес әйтелешен өйрәтергә мөмкин. "IQ БалаБаш" нәфис рәсемнәр, 3D анимация, логика, хәтер һәм моторика үсешен үстерүче уеннар белән баетылган. Фонд шулай ук “Bashword” һәм эшлекле башкорт теле мобиль кушымталарын эшләү буенча эш оештыра.

«Bashword» кушымтасы 39 бүлектән тора, һәр бүлек 3 дәрестән тора. Бүлектә 117 дәрес, 800 тест соравы, 1500 сүз һәм җөмлә тәкъдим ителә, алар телне белү күнекмәләрен арттырырга мөмкинлек бирәчәк. Дәресләр гадидән катлаулыга кадәр төзелгән. Көндәлек тормыш өлкәсендәге сораулар практикада яңа белемнәрне ныгытырга ярдәм итәчәк. Эффектив өйрәнү кыска биремнәр ярдәмендә ирешелә. "Эшлекле башкорт теле" мобиль кушымтасы эшлекле башкорт теле курсы, эшлекле аралашу мәдәнияте буенча төп теоретик мәгълүматны, кыскача рус-башкорт сүзлеге-белешмәсен тоташтыручы терактив уку әсбабы. Методик ярдәм күрсәтү максатыннан башкорт телендә уку әсбаплары һәм аларга мобиль кушымта чыгарыла.  Нәшрият продуктлары республикада гына түгел, ә Чиләбе, Свердловск, Курган өлкәләрендә, Пермь краенда, Мәскәүдә, Санкт-Петербургта да сатылган, алардан 8500 кеше файдаланган. Шулай ук башкорт телен цифрлаштыру максатыннан чыгып, 2020 елда «Туган тел дөньясы" белем бирү платформасы булдырылган. «Яңа караш» уку видеороликлары, "Матур башкорт теле" телевизион проекты төшерелгән. "Россия-Башкортостан" радиосында "Башкортстан минуты" проекты старт алды. Һәр проект буенча платформаларга 4-5 млн кеше килгән, бу проектларның популярлыгын күрсәтә. Моннан тыш, 2020-2022 елларда башкорт теленнән рус теленә, рус теленнән башкорт теленә онлайн-тәрҗемәче булдырылган һәм камилләшүен дәвам итә. 2021 елдан башлап "интерактив башкорт" электрон веб-ресурсы эшләнә, башкорт телен өйрәнү өчен 14 берәмлек мобиль приложение, видеороликлар бар. 2023-2024 елларда башкорт телендә сөйләшүче акыллы «Һомай» баганасы төзелеп ята.

Дәүләт программасы хисабына түбәндәге проектлар гамәлгә ашырылды:

Башкорт теле буенча диктант акциясе 10 ел рәттән үткәрелә. Фонд ярдәмендә 2019 елдан халыкара дәрәҗәгә чыкты һәм ел саен матур гаилә бәйрәменә әверелде. Елдан-ел диктант барган мәйданчыклар саны да арта, катнашучыларның географиясе дә үсә. 2019 елда диктантны 69 687 кеше язган, ә инде 2023 елда 340 333 кеше, 2024 елда диктантны 408 399 кеше язган. 3018 оффлайн мәйданчык оештырылган. Диктант язуда катнашучылар өчен өч категория барлыкка килгән. 1145 кеше алга киткән дәрәҗә өчен диктант язган, 1478 кеше яңа башлаучылар өчен дәрәҗә сайлаган һәм 395 кеше башкорт теленең төньяк-көнбатыш диалектында язган. Башкорт теле буенча диктант акциясендә Башкортстан Башлыгы Радий Хәбиров актив катнаша. Диктантны башкорт телендә чит илләрдә дә язалар, һәм бу безне бик сөендерә. Без башкорт телен өйрәнүгә, бигрәк тә балалар һәм яшьләр арасында кызыксынуны арттыру өчен күп эшлибез. Бу яңа, заманча укыту методикалары, мәктәпләрдә яшь укытучылар, массакүләм мәгълүмат чараларында якты проектлар, без коммерцияле булмаган оешмаларга биргән грантлар. Башкортстан Башлыгы үз үрнәге белән әлегә республиканың төп халкының туган телен яклау кирәклеген әйтә.

Мәгариф бүлеге методисты Рамилә Рәиф кызы Солтанова: Башкорт телен саклау һәм үстерү Фонды проектларының бер өлешенә финанс ярдәме Башкортстан Республикасы Башлыгы Грантлары Фонды тарафыннан гамәлгә ашырыла. Башкорт телен саклау һәм үстерү фонды грантларына конкурслар башкорт телен чын күңелдән яратучы кешеләрнең креатив һәм заманча идеяләрен тормышка ашырырга мөмкинлек бирә. Шул җәһәттән, безнең район да менә дистә ел буена бөтен мәктәпләрдә, оешмаларда, башкорт теле буенча халыкара диктант-2024" акциясенә бердәм кушыла. Бу акция телне белү дәрәҗәсен бәяләү мөмкинлеге генә бирми, бәлки Башкортстанның бер дәүләт телен популярлаштыруга да йогынты ясый. Катнашучылар өч категориягә бүленде: башкорт телен белүнең башлангыч дәрәҗәсе, башкорт телен белүнең алга киткән дәрәҗәсе, төньяк-көнбатыш диалектын йөртүчеләр. Диктантны онлайн яки офлайн  форматта язу вариантын сайларга мөмкин, акциядә төрле дәрәҗәдәге тел белүчеләр өчен төрле текстлар тәкъдим ителә. Башкорт телен саклау һәм үстерү фонды грантларына конкурслар башкорт телен чын күңелдән яраткан кешеләрнең креатив һәм заманча идеяләрен тормышка ашырырга мөмкинлек бирә. Шулай ук районның башкорт теле һәм әдәбияты укытучылары төрле конкурсларда, семинарларда катнашып, белемнәрен камилләштереп торалар. Агымдагы елда “Башкорт телен укытуда актуаль проблемалар” дип аталган башкорт теле һәм әдәбияты укытучыларының республика семинары үтте. Бу фән укытучылары Лилия Гайнетдинова, Рәмзия Усаева, Гүзәлия Мостафина, Айгөл Мостафина, Ләйсән Муллагалиева һәм Алмира Хәмидуллина Грантка ия булдылар. Төрле конкурсларда катнашып, “Иң яхшы башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы”, исеменә ия булдылар.

Лилия Гайнетдинова өченче санлы мәктәпнең башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы: “Мин грант иясе булуыма бик тә горурланам. Бу исә минем эшемнең нәтиҗәсен күрсәтеп тора. Башкорт телен үстерүдә, өйрәнүдә һәм киләчәк буынга җиткерүдә зур өлеш кертә алганым өчен шатмын. Башкорт теле һәм әдәбияты безнең мәктәптә барлык сыйныфларда да өйрәнелә. Фәннең асылын укучыларга җиткерү өчен барлык мөмкинлекләр дә бар”.

Айгөл Мостафина, беренче санлы мәктәпнең башкорт теле һәм әдәбияты укытучысы “Телебезне үстерүдә Республика Башлыгының ярдәмен тоеп эшлибез. Грант иясе булуым да очраклы гына хәл түгел. Мин башкорт теле укытучысы буларак балаларга тел – ул ата-бабаларыбызның мирасы икәнен аңлатам. Мәктәптә башкорт телен укыту өчен китаплар, методик кулланмалар җитәрлек.”   

Башкорт теле көне 2019 елдан башлап популярлаша. Бу көнне чаралар, төрле конкурслар, флешмоблар, акцияләр оештырыла, республика торак пунктлары урамнарында реклама баннерлары урнаштырыла. Катнашуга халыкның барлык катламнары җәлеп ителә, Башкортстан Республикасы Башлыгы Радий Хәбиров, шәһәр һәм район хакимияте башлыклары катнашлыгында мәгариф, мәдәният линиясе буенча чаралар үткәрелә. 14 декабрьдә традицион рәвештә Башкортстан Республикасының барлык мәгариф оешмаларында башкорт теле буенча бердәм дәрес уза.

Борай районы Башкортлар Корылтае башкарма комитеты рәисе Илгиз Зөфәр улы Харисов: “Башкортстан Республикасы Башлыгы Радий Хәбиров эзлекле рәвештә Башкорт телен саклауга һәм үстерүгә ярдәм итә һәм башкорт телен популярлаштыруга күп көч сала. Шул уңайдан районыбызда республика Башлыгы ярдәме белән башкорт телен үстерүгә күп чаралар оештырыла. Шуларның берсе һәр елны 14 декабрьдә – Башкорт теле көне буларак үтә. Башкорт телен саклау, яклау һәм үстерү максатында үтә торган көн бу. Бу көндә күренекле башкорт шагыйре, мәгърифәтче Мифтахетдин Акмулла туган. Башкорт теле көне соңгы биш елда районның мәдәният учакларында аеруча урын алды. Бу көнне онлайн һәм оффлайн форматларда башкорт телен һәм башкорт халкының мәдәни кыйммәтләрен саклауга юнәлтелгән интернет-флешмоб, викториналар, лекцияләр, ачык дәреслекләр үткәрелә, елга йомгак ясала, алдан уздырылган конкурсларның җиңүчеләре бүләкләнә, киләсе елга грантлар игълан ителә. Чараларда республиканың барлык мәдәният һәм белем бирү учреждениеләре катнаша. Милли кием көне дә безнең районда үз урынын алды. Бу көнне “Милли киемгә – мәдхия”, “Башкорт милли костюмы”, Милли киемдә – халык асылы” темалары буенча туган тел укытучылары класс сәгатьләре, осталык дәресләре, виртуаль экскурсия, квест-уеннар үткәрә. Укытучылар башкорт милли киеме ничек телегелүе турында сөйләп, башкорт халкы костюмнары белән таныштыра. Бу көнне балалар башкорт халык киеме турында бик күп мәгълүмат туплый.